fot. Erik Araujo /sxc.hu

Zaburzenia mowy przejawiają się w sposób różnorodny i mają różny stopień nasilenia. Mogą dotyczyć nieprawidłowego wymawiania niektórych głosek lub ich większości, ale również - całkowitej utraty mowy.

Mutyzm, niemota lub zamilknięcie, bo tak nazywa się to zjawisko, występuje najczęściej pod wpływem deficytów natury psychicznej. Dziecko zachowuje sprawne narządy artykulacyjne, rozumie, co się do niego mówi, jednak samo nie tworzy wypowiedzi. Brak komunikacji werbalnej kompensuje ekspresyjną gestykulacją lub - w starszym wieku - wypowiedziami na piśmie.

Przyczynami mutyzmu mogą być zewnętrzne czynniki patogenne o różnym charakterze, np. deprywacja środowiskowa, nieprawidłowa struktura rodziny, błędy wychowawcze, silne przeżycia psychiczne, np. szok lub długotrwałe sytuacje stresowe, np.: molestowanie, choroba i śmierć członka rodziny, rozwód rodziców itp. Taki rodzaj zamilknięcia nazywamy mutyzmem funkcjonalnym. Dziecko przejawia uogólnioną i trwałą niechęć do mówienia, nie mówi lub mówi mało.

W mutyzmie funkcjonalnym wyróżniamy: zamilknięcie selektywne, sytuacyjne oraz całkowite. Pierwsze z nich pojawia się w określonych sytuacjach lub w obecności konkretnych osób. Maluch nie mówi wcale lub odpowiada monosylabami. Sam nie inicjuje spontanicznych wypowiedzi. W kolejnym przypadku na brak mowy wpływają konkretne sytuacje, np.: dziecko mówiące bez zahamowań nagle pod wpływem danych okoliczności uporczywie milczy. Zamilknięcie okresowe wywołują nowe, trudne dla niego uwarunkowania. Mutyzm sytuacyjny mogą przejawiać dzieci w pierwszych dniach (lub tygodniach) pobytu w przedszkolu lub szkole. Gdy sytuacja przestaje być dla nich nowym zdarzeniem, zazwyczaj zaczynają normalnie rozmawiać.

W ostatnim przypadku - niemoty całkowitej lub histerycznej - dziecko nie mówi wcale. Nie używa języka mówionego w żadnej sytuacji. Może natomiast wydawać nieartykułowane dźwięki lub gestykulować.

W mutyzmie całkowitym często pojawiają się dodatkowe objawy, takie jak:
- dysfagia, czyli trudności w przełykaniu
- brak łaknienia, który w głębokiej formie może przybrać postać anoreksji
- animia, zredukowana mimika twarzy, ograniczone mimowolne ruchy oczu
- afonia, rzadko występujący bezgłos

Wymienione odmiany mutyzmu pojawiają się gdy dziecko ma sprawne wszelkie narządy fonacyjne, artykulacyjne i nie jest upośledzone. Kiedy jednak przyczyną niemoty stają się uszkodzenia obwodowych narządów mowy (np. nieprawidłowa budowa krtani, jamy ustnej) czy uszkodzenia mózgu, a mowa dziecka zostaje zredukowana lub zanika, wtedy mówimy o mutyzmie organicznym.


Urszula Stępień-Daszkiewicz
Autorka jest wieloletnim pracownikiem oświaty - także specjalnej, nauczycielem, pedagogiem, logopedą. Prowadzi Niepubliczny Ośrodek Zdobywania Wiedzy Brulion School w Kielcach.